БОЛАШАҚТЫҢ АСПАНЫ: ҚАЗАҚСТАНДЫҚ ҒАЛЫМ КАЛИФОРНИЯДА ЕЛДІҢ АЗАМАТТЫҚ АВИАЦИЯСЫН ӨЗГЕРТЕТІН ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫ МЕҢГЕРУДЕ
Қазақстан Республикасы Азаматтық авиация академисының профессоры Надежда Долженко University of California, Davis университетінде тағылымдамадан өтуде, Scopus халықаралық басылымында ғылыми нәтижелерін жариялайды және Қазақстандағы ұшқышсыз авиацияның жаңа дәуірінің негізін қалауда.
Ұшқышсыз ұшу аппараттары әлемдік экономиканың келбетін — логистика мен ауыл шаруашылығынан бастап экологиялық мониторинг пен қорғанысқа дейін қарқынды өзгертіп жатқан кезде, Қазақстан бұл технологиялық революциядан тыс қалмау үшін маңызды қадам жасауда.
Саяси ғылымдар кандидаты, Қазақстан Республикасы Азаматтық авиация академисының профессоры, ұшқышсыз авиациялық жүйелердің ұшқыш-операторы, тасымалдауды ұйымдастыру магистрі, «Авиациялық техника мен технологиялар» мамандығы бойынша докторант және «Қазақстанның 500 ғалымы» ұлттық бағдарламасының қатысушысы Надежда Александровна Долженко «Болашақ» мемлекеттік стипендиялық бағдарламасы аясында АҚШ-тың ең беделді зерттеу университеттерінің бірі — University of California, Davis университетінде бір жылдық ғылыми тағылымдамадан өтуде.
Бұл жай ғана шетелдік іссапар емес, ғылым, білім мен мемлекеттік саясаттың тоғысындағы жүйелі жұмыс. Тағылымдаманың мақсаты — ұшқышсыз авиациялық жүйелерді (UAS) реттеу мен практикалық қолданудың американдық тәжірибесін терең зерттеу және оның негізінде оларды қазақстандық университеттердің білім беру бағдарламаларына интеграциялау методологиясын әзірлеу. Басқаша айтқанда, сөз болашақта Қазақстанда қазіргі заманның ең динамикалы әрі стратегиялық маңызды салаларының бірінде әлемдік деңгейдегі мамандарды даярлауға мүмкіндік беретін жаңа білім беру траекториясын қалыптастыру туралы болып отыр.
Міндеттің ауқымы — нормативтік базадан жасанды интелектке дейін
Надежда Долженконың зерттеу бағдарламасы қазіргі ұшқышсыз авиацияны қалыптастыратын бүкіл технологиялық ландшафтты дерлік қамтиды. Бұл — UAS пайдалануды нормативтік-құқықтық реттеуді және АҚШ Азаматтық авиация федералдық басқармасының (FAA) рөлін, дрон операторларын даярлау мен сертификаттау талаптарын, ұшу қауіпсіздігін қамтамасыз етудің заманауи тәсілдерін, сондай-ақ қолданбалы бағыттарды — геоақпараттық жүйелерді, Жерді қашықтықтан зондтауды, фотограмметрияны және деректерді кеңістіктік талдауды зерттеу.
Зерттеуде жасанды интеллект мен машиналық оқыту технологиялары, соның ішінде перспективті Edge AI бағыты — деректерді тікелей ұшқышсыз ұшу аппаратының бортында нақты уақытқа жуық режимде өңдеу ерекше орын алады. Зерттеушінің пікірінше, дәл авиация, үлкен деректер мен интеллектуалды жүйелердің тоғысында таяу онжылдықтағы саланың келбеті дүниеге келеді.
Халықаралық ғылыми деңгейде танылу
Жүргізіліп жатқан зерттеудің жоғары ғылыми деңгейінің маңызды дәлелі Надежда Долженконың әлемдегі ең беделді әрі талапшыл ғылыми иектеу жүйелерінің бірі — Scopus беделді деректер базасында индекстелетін халықаралық рецензияланатын журналдағы жарияланымы болды. Қазақстандық ғылым үшін, әсіресе авиациялық және инженерлік технологиялар саласында, Scopus-басылымға шығу жоғары кәсіби деңгейдің және жаһандық ғылыми аренадағы бәсекеге қабілеттіліктің көрсеткіші болып қала береді.
Кремний алқабының инновациялар экожүйесіне бойлау
АҚШ-та болған уақытында Надежда Долженко Калифорния мен Орегонның жетекші технологиялық және академиялық орталықтарында — соның ішінде Кремний алқабы мен Калифорния технологиялық институтының (Caltech) алаңдарында өткен 15-тен астам ірі ғылыми конференцияларға, салалық форумдарға және мамандандырылған workshop-тарға қатысты. Қозғалған тақырыптардың қатарында — жасанды интеллект мен машиналық оқыту, киберқауіпсіздік пен бұлтты технологиялар, жартылай өткізгішті және ендірілетін жүйелер, экологиялық мониторинг және аумақтарды орнықты дамыту бар.
Әлемдік технологиялық индустрияның қақ ортасына мұндай бойлау зерттеушіге тек теорияны зерттеп қана қоймай, ертең бүкіл салалардың — азаматтық авиациядан бастап ауыл шаруашылығы мен экологияға дейінгі келбетін айқындайтын технологиялардың қалай қалыптасатынын өз көзімен көруге бірегей мүмкіндік берді.
«Америкалық тәжірибені Қазақстан Республикасының жағдайына ұлттық заңнаманы, жоғары білім беру жүйесінің ерекшеліктерін және азаматтық авиацияның қажеттіліктерін ескере отырып бейімдеу мүмкіндігіне ерекше назар аударылады»
Бұл Қазақстан үшін нені білдіреді
Тағылымдама нәтижелері бір зерттеушінің тек академиялық жетістігі болып қана қоймайды. Олар Қазақстан Республикасы Азаматтық авиация академисының ұшқышсыз жүйелерді пайдалану, нормативтік реттеу, геоақпараттық технологиялар, қашықтықтан зондтау және авиацияда жасанды интеллектті қолдану бойынша жаңа оқу модульдерінің, практикумдардың және оқу-әдістемелік материалдарының негізіне айналады. Бұл әлемдік стандарттар деңгейінде ең заманауи ұшқышсыз технологиялармен жұмыс істеуге қабілетті қазақстандық мамандардың жаңа буынын даярлауға жағдай жасайды.
Ауқымды мағынада Надежда Долженконың жобасы — бұл үлкен мемлекеттік стратегияның бір бөлігі: бүгінгі халықаралық тағылымдамалар арқылы адам капиталына салынған инвестициялар ертеңгі елдің технологиялық суверенитетінің іргетасына айналады. Әлемде азаматтық ұшқышсыз технологиялар нарығы қарқынды өсіп жатқан жағдайда, мұндай бастамалар қазақстандық авиация саласының бәсекеге қабілеттілігін және оның жаһандық ғылыми-білім беру кеңістігіне интеграциялануын тікелей нығайтады.